मॉडरेट मिनिमलिझमचा सुवर्णमध्य

साधेपणाने, कमीत कमी वस्तुंसोबत जगण्यात जो एक अंतर्भुत शांतपणा आहे, सौंदर्य आहे, निसर्गाच्या जवळ जाणे आहे त्याकडे आकर्षित होऊन ’मिनिमलिस्ट’ जीवनशैलीकडे माणसे वर्षानुवर्षे, पिढ्यान पिढ्या वळत राहिली.

मिनिमलिझमचे विचार, साधने, शिकवण पिढ्या, संस्कृतीनुसार बदलत राहिली पण त्यामागची मुळ तत्वे सारखीच होती.

आपल्या मुळांकडे, जगण्यातल्या सोपेपणाकडे वळण्याचे मानवामधले मुलभूत आकर्षण मिनिमलिझम विचारसरणीमधून प्रतिबिंबित होत राहिले.

प्राचीन काळापासून वेगवेगळ्या संस्कृतींमधे ’मिनिमलिझम’चे उदयास्त होत राहिले.

माणसांच्या जीवनशैलीमधे, संगितापासून ते साहित्य, कलेमधे मिनिमलिझमच्या पाऊलखूणा उमटत राहिल्या.

आधुनिक जगात तर हे आकर्षण किती तीव्र झाले, त्याकरता नवनवीन वाटा कशा आणि कोणत्या शोधल्या गेल्या, जाताहेत हे आपण पाहिलेच आहे.

लहान, साधी घरे बांधून त्यात केवळ जीवनावश्यक वस्तुंसोबत जगणे असो, पर्यावरणप्रेमी जीवनशैली अंगिकारणे असो, झेन तत्वांचा वापर असो, पाठीवरच्या पिशवीत मावेल इतकेच सामान सोबत घेऊन जगभरात भटकणे असो, चैनीच्या वस्तू, खरेदीचा त्याग करणे असो.. अनेक पद्धती, अनेक कहाण्या..

साधेपणाने, अडगळविरहित जगण्यात असे काहितरी विलक्षण प्रेरणादायी आहे ज्याचे प्रत्येक थरातल्या, संस्कृतीतल्या माणसाला सातत्याने आकर्षण वाटत राहिले. पैसे वाचणे, वेळ वाचणे अशा भौतिक फ़ायद्यांपासून ते मन:शांती, एकाग्रता वाढणे अशा मानसिक फ़ायद्यांपर्यंत अनेक असल्याने त्याचा स्विकार होत राहिला.

जगण्याचा झगडा ते अति मुबलकता या दोन टोकांच्या दरम्यान हा मिनिमलिझम सातत्याने हेलकावत राहिला.

अती समृद्धी, चैनीतून मग पुन्हा साधेपणाकडे परत वळावेसे वाटणे, जाहिरातींच्या मा-यात, मार्केटींगच्या भुलभुलैयात सरभरलेल्या मनावर नको झालेल्या, जागण्यात अडगळ वाटू शकणा-या वस्तुचे ओझे असहनीय झाल्यावर मिनिमलिझमचा शांत, साधा रस्ता माणसाला निर्वाणाकडे नेणारा वाटणे हे साहजिकच.

अर्थात असे सर्वांनाच वाटले नाही.

कोणत्याच पिढीत, कोणत्याच संस्कृतीत मिनिमलिझम सर्वार्थाने स्विकारला गेला नाही.

मिनिमलिझम काही वर्षांनंतर, पिढ्यांनंतर पुन्हा पुन्हा डोकं वर काढत राहिला, याचाच अर्थ तो वेळोवेळी अस्तंगतही होत राहिला.

कन्झुमेरिझम पुन्हा पुन्हा मिनिमलिझमवर मात करत राहिला.

मिनिमलिझमचा विचार समाजातल्या सर्व स्तरांमधे कधीही सार्वत्रिकतेनं का स्विकारला गेला नाही याचीही कारणे पहाणे गरजेचे ठरते.

मिनिमलिझम सार्वत्रिकरित्या स्विकारला न जाण्याचे मुलभूत कारण अर्थातच आर्थिक असमतोल आणि त्यातून रुजणारी भिन्न सामाजिक मानसिकता.

माझ्याकडचे शंभर शर्ट्स, हजार पुस्तके, हजार स्क्वेअर फ़ूट घरातलं दोन ट्रकांमधे मावेल इतकं सामान कमी करुन आता मी फ़क्त पाच शर्ट्स, दहा पुस्तकं आणि पिशवीत मावेल इतक्याच सामानावर दीडशे स्क्वेअर फ़ूट जागेमधे रहातो आहे असं एखाद्याने मिनिमलिस्ट जीवनशैली जगायचे ठरवल्यावर लिहिणे हे त्या व्यक्तीच्या दृष्टीने खरोखरच कष्टसाध्य आणि कौतुकास पात्र असणारे ठरत असले तरी अनेक बेघर, गरीब स्तरातील व्यक्तींच्या तुलनेत असे मिनिमलिस्ट अवस्थेतील जगणेही चैन ठरु शकते.

जीवनावश्यक वस्तु ही संकल्पना अनेकदा सापेक्ष असते. त्यामुळे मिनिमलिझमची चळवळ अनेकांच्या दृष्टीने ’स्टंटबाजी’ किंवा ’फ़ॅड’ अशा अर्थाने घेतली गेली.

मिनिमलिझम ही संकल्पना मुबलकतेच्या अतिरेकातून आली असल्याने त्याचा वापर समाजाच्या एका विशिष्ट स्तरापर्यंतच मर्यादित असतो, मिनिमलिझम संकल्पना हा श्रीमंत, जास्त पर्याय निवडण्याची मुभा असलेल्यांकरताच आहे आणि आर्थिक दृष्ट्या गरीब गटाला मिनिमलिझमची गरजच नाही, कारण अभावात साधे जगायला लागणे ही मजबुरी असते. त्यामुळे या स्तरामधे मिनिमलिझमची गरजच नाही.

अशी ही समजूत हा मुळातच एक महत्वाचा गैरसमज आहे.

तुमच्या जवळ असलेल्या वस्तु हा मिनिमलिझमच्या गरजेचा मानक नाही.

गरीब किंवा मध्यमवर्गीय कुटुंबाला अनेकदा स्वस्त किंमतीच्या अनेक लहान सहान वस्तु जवळ बाळगाव्या लागतात, त्या लवकर खराब होत असल्याने त्यांची खरेदी वारंवार होत रहाते. त्या उलट श्रीमंत व्यक्ती कमी संख्येच्या पण अधिक किमतीच्या वस्तू दीर्घकाळ टिकणा-या वापरु शकते. त्यांना वस्तुंचा साठा करुन ठेवण्याचीही आवश्यकता नसते.

ग्राहककेंद्रित समाजामधे, जाहिरातींच्या भडिमाराचा सर्वाधिक परिणाम होणारा वर्ग हा आर्थिक दृष्ट्या निम्नस्तरावरचाच असतो. आपल्याला परवडू न शकणा-या, हव्याश्या वाटणा-या वस्तुंचा सातत्याने केला जाणारा त्यांच्या मनातला विचार हा प्रसंगी जीवनावश्यक गरजा बाजूला सारुन चैनीच्या वस्तु जमवण्याच्या मागे लागण्याइतका प्रबळ ठरतो.

टिकावू पण महाग वस्तु न परवडल्याने हा वर्ग स्वस्त, तकलादू वस्तुंच्या बाजारपेठेच्या जाळ्यात अडकतो.

मिनिमलिझमची संकल्पना त्याकरताच जरा वेगळ्या पद्धतीने पण मुळच्या गाभ्याला धक्का न लागता या वर्गापर्यंत पोचवणेही तितक्याच गरजेचे आहे.

साधेपणाचे तत्व स्विकारुन भौतिक सुखांचा, चैनीच्या वस्तुंचा त्याग करुन आयुष्य सोपेपणाने, साधेपणाने जगणारे अनेक जण वेगवेगळ्या संस्कृतींमधे पहायला मिळतात. मात्र ते कायमच अपवाद ठरलेले आहेत.

चैनीच्या, सुखकारक वस्तु आजूबाजूला विखरुन असताना, त्या विकत घेणे सहजसाध्य असताना त्यांच्याकडे पाठ फ़िरवून साधे जगायला खूप मोठा मनोनिग्रह लागतो, ते जास्त कष्टप्रद आहे.

शिवाय गरज नसलेल्या वस्तुंचा तुम्ही त्याग करा असं सांगणं सोपं आहे, पण माणसांची मनं त्यात गुंतलेली असतात, वस्तु टाकून दिल्यावरही अनेकदा ते त्याचाच विचार करत रहातात, त्यामुळे भोवतालची अडगळ दूर झाली तरी मनातली जात नाहीच.

मिनिमलिझमचे तत्व आयुष्यभर निभावणे सोपे नाही. मिनिमलिझमकडे स्वत:हून वळलेल्या आणि या विचारसरणीशी आयुष्यभर प्रामाणिक राहिलेल्या व्यक्ती मोजक्याच आहेत.

संन्यस्त वृत्ती स्विकारणे हे या साधेपणाचा अध्यात्मिक टोक. अर्थातच ते संसाराचा पसारा मुळातच फ़ार न मांडलेल्यांनाच साध्य.

मिनिमलिझम ही संकल्पना त्या अर्थाने व्यक्तिवादी ठरते.

कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याला या संकल्पनेचा स्विकार मान्य असेलच असे नाही. आणि तशी ती नसेल तर मिनिमलिझम लादणे हा फ़ार मोठा अन्याय, तिचा टिकावही अशक्य.

आपल्या कुटुंबाला जास्तीत जास्त सुखसोयी पुरवण्याचा प्रयत्न करण्याच्या मुलभूत मानवी प्रेरणेच्या विरोधात जाणारी मिनिमलिझम संकल्पना आहे असं अनेकांना वाटतं.

आद्य मिनिमलिस्ट म्हणून ज्याचे नाव घेतले जाते ते हेन्री डेव्हिड थोरो ज्याने आपल्या आयुष्याचा बराचसा उत्तरार्ध वाल्डेनच्या तळ्याकाठी, एका लहानशा घरामधे, गरजेपुरत्या वस्तुंच्या सोबतीने एकांतात व्यतित केला तोही नंतर बरीच वर्षे आपल्या पिढीजात, भल्यामोठ्या, सुखसोयींनी युक्त अशा घरामधे घालवल्याचे इतिहास सांगतो.

म्हणजे मग मिनिमलिझम हा आपण असेही जगू शकतो इतक्याच साध्यापुरता मर्यादित ठेवायचा का?

आयुष्यभर हे व्रत निभावणं विनाजबाबदारी, स्वतंत्र, एकटेपणाने रहाणा-यांनाच जमू शकत असेल का?

मॉडरेट मिनिमलिझम या विषयावर जगभरात अनेक ठिकाणी, प्रसंगी स्वखर्चानेही व्याख्यानमाला चालवणारा स्विडिश अमेरिकन जोनार्द स्किलेट यासंदर्भात सुरेख विवेचन करतो.

माणसाला आपल्यासोबतच्या प्रत्येक वस्तुसोबत संवाद साधता यायला हवा. नाते जोडता यायला हवे. तितक्याच वस्तु सोबत असू द्या. जोनार्द सल्ला देतो की वस्तु खरेदी करताना तिची आपल्याला असलेली गरज, तिचा टिकावूपणा, आपल्यासोबत ती जास्तीत जास्त वर्षं कशी काढू शकेल हा विचार करता यायला हवा. त्याकरता वस्तुची नीट काळजी घेणंही शिकून घ्यावं. वस्तुच्या पुनर्वापराचे धडे सातत्याने गिरवायला हवे.  

ग्राहक-संस्कृतिचा, खरेदीचा अतिरेक आणि त्याचा एकंदरीतच पर्यावरणावर होणार दुष्परिणाम, नैसर्गिक स्त्रोतांवर पडणारा ताण, विल्हेवाटीची समस्या आणि सर्वात महत्वाचे अधिक कमवा-अधिक खरेदी करा या दुष्टचक्रात अडकल्यावर उद्भवणारा शारिरीक आणि मानसिक तणाव टाळायचा असेल तर मिनिमलिझम संकल्पनेला शरण जाण्यावाचून पर्याय नाही या विचाराला पाठिंबा देणारी आणि त्याचा प्रतिवाद करणारी मतं टोकाची असू शकतात पण दोन्हींचा मध्य साधण्याचा प्रयत्न सातत्याने चालू ठेवण्यावाचून सध्या तरी पर्याय नाहीच.  

मोताइनी: वेस्ट नथिंग

भोवतालच्या आणि आतल्या अडगळीचा, पसा-याचा मनावर येणारा ताण अती झाला, कोलाहल वाढला आणि त्यातून हा कॉलम सुरु झाला.

जीवनशैली सोपी, ताणविरहित करायचे वैयक्तिक पातळीवर प्रयत्न चालू असताना साहजिकच बाहेरच्या जगातही या संदर्भात अनेकांचे चालत असलेले प्रयोग वाचनात येत राहिले.

मिनिमलिझम हे तत्व किती वेगवेगळ्या पातळ्यांवर, सखोलतेनं आणि सहजतेनं आपल्या रोजच्या आयुष्यात सामावून घेता येऊ शकतं हे त्यातूनच लक्षात येत गेलं.

कोणताही बदल हा कधीच सोपा नसतो. जीवनशैलीतला तर नाहीच.

अडथळे, पसारा, अडगळ आपणच निर्माण केलेले असतात, ते दूर सारणं, आवरुन ठेवणं आणि मोकळा, स्वच्छ अवकाश आपल्या सभोवताली निर्माण करणं, आणि मग तो आपल्या आत झिरपू देणं हे साधं वाटणारं वाक्य जीवनाचे तत्व म्हणून स्विकारण्याचे प्रयत्न शतकानुशतके, वेगवेगळ्या संस्कृतीमधे अनेकांनी केले. पिढ्यानपिढ्या ते हस्तांतरित होत राहिले. झेनसारख्या तत्वद्न्यानाचा पाया त्यातून उभारला गेला.

मिनिमलिझम माझ्या जीवनशैलीत पूर्णपणे भिनला गेला आहे का?

या प्रश्नाला ’हो’ असे उत्तर द्यायला आवडले असते. पण ते तसे देता यावे याकरताच तर हा अट्टाहास.

कधीतरी, आयुष्यातल्या पुढच्या एखाद्या टप्प्यावर ते निश्चितच देता येईल. तोवर कमीतकमी खरेदी, गरजेपुरतीच साठवण, पसा-याचे व्यवस्थापन सातत्याने करत रहाणे हे आवर्जुन करत रहाणे आवश्यक.

नविन वर्ष उंबरठ्यावर असताना तुम्हालाही नव्याने मिनिमलिझमच्या संकल्पाची आठवण त्याकरताच नव्याने करुन द्यायची आहे.

तुमचं कामाचं टेबल फ़ाईल्स, पुस्तके, बिलं, पावत्या, कागद, कामाच्या याद्या यांनी गजबलेले असेल, तुमचं कपड्यांचं कपाट न होणारे कपडे, उन्ह न लागलेल्या साड्या, महागडे पण घट्ट ब्लाउज, ओढण्यांच्या गुंडाळ्या, स्टोल्स, जॅकेट्सच्या पसा-याने ओसंडून वहात असेल तर नववर्षाच्या संकल्पाच्या याद्या बनवण्याच्या आत तुम्ही एका जागी जरा शांत बसा आणि स्वत:शीच मान्य करा की मला मिनिमलिस्ट लाइफ़स्टाइलची तत्वे पुन्हा एकदा जाणून घ्यायची गरज आहे.

आतला आणि बाहेरचा पसारा, अडगळ आवरण्याची गरज आहे.

तुमच्या आतही असाच पसारा असेल हे वेगळं सांगायची गरजच नाही. तुमच्या भोवतालातच त्याचं प्रतिबिंब पडलेलं असतं.

पसारा किंवा अडगळ होण्याचं, साठण्याचं एकमेव कारण म्हणजे ’लेट गो’ करण्याची, नको असलेलं सहजतेनं सोडून देण्याची स्वत्तली अक्षमता. त्यात कधी भावनिकता असते, आठवण असते, किंवा भविष्याची आशाही असू शकते.

अर्थात आपला आळशीपणा, हलगर्जीपणा किंवा बेफ़िकिरपणाही तितक्याच प्रमाणात असू शकतो.

तेव्हा कारणामधे फ़ार गुंतून न रहाता उठा आणि फ़ेकून द्या, किंवा पुनर्वापर करायला योग्य व्यक्तींच्या हवाली करा.

आपल्या रोजच्या जगण्यातले कानाकोपरे या अडगळीमुळे धूळीने व्यापून जातात, आपल्यातली कार्यक्षमता मंदावते, आर्थिक क्षमता खालावते. ज्या क्षणी अडगळ, पसारा आवरायचा जाणीवपूर्वक निर्णय तुम्ही घेता त्याच क्षणी स्वच्छ, हवेशीर भोवताल तुमच्या अवती भवती, आतमधे निर्माण होण्याची प्रक्रिया सुरुही झालेली असते.

भावनिकदृष्ट्या हलकं, सकारात्मक वाटण्याची ही सुरुवात असते.

आपण इतक्या वस्तु साठवून ठेवू शकलो, आपल्याकडे इतक्या साड्या, कपडे, दागिने, भांडी, पुस्तकं आहेत..

हे जमा करण्यात आपण आपल्या श्रमाने साठवलेले पैसे, वेळ खर्च केला आहे, आपल्या वाडवडिलांनी, सुहृदांनी प्रेमाने सोपवल्या आहेत त्यातल्या ब-याच गोष्टी आपल्याकडे त्यामुळे या सर्वांबद्दल मनोमन कृतद्न्यता व्यक्त करुन त्यातल्या न लागणा-या, जास्तीच्या, तुमच्याकरता निरुपयोगी वस्तु अशा कुणाकडे तरी सोपवा ज्यांना त्याचा उपयोग होईल.

तसं कोणी आसपास नसेलच तर फ़ेकून द्या, विका किंवा दान करा.

मारी कोन्दोने सुचवलेल्या कोनमारी मेथडचा त्याकरता वापर करु शकता.

मारी कोन्दो सुचवते- तुम्हाला काय फ़ेकायचं आहे हे ठरवता येत नसेल तर तुम्हाला स्वत:कडे काय ठेवावसं वाटतं याचा विचार आधी करा. त्या वस्तुंकरता चांगली, मोकळी, हवेशीर जागा निर्माण करा.

हे कसं करायचं?

तर त्याकरता सगळे कपडे, पुस्तकं, वस्तु वेगवेगळ्या ढिगा-यात समोर रचा.

मग एक एक कपडा, पुस्तक, वस्तु हातात घ्या, निरखा, विचार करा. तुम्हाला खरंच हवी आहे का ही?

या वस्तुकडे पाहिल्यावर मनात आनंदाची भावना निर्माण होत आहे का? असेल तर ठेवा. नसेल तर टाकून द्या.

अजून एक पसारा, अडगळ आवरण्याची पद्धत म्हणजे चार खोक्यांवर नावं लिहा- ठेवणे, टाकून देणे, गरजूला देणे, नंतर ठरवणे.

आणि मग ही चारही खोकी घरातल्या प्रत्येक कपाटासमोर, टेबलासमोर, साठवणुकीच्या जागेसमोर फ़िरवा.

ती भरली की मग पुन्हा एकदा घर लावा.

अर्थात ’ठेवणे’ नाव लिहिलेल्या खोक्यात जास्त वस्तु भरल्या गेल्या तर मात्र ही पद्धत तुमच्याकरता उपयोगाची नाही.

अजून एक सोपी पण काहीशी दीर्घ पद्धत म्हणजे रोज एक वस्तु टाकून देणे किंवा देऊन टाकणे.

अर्थातच यात नव्याने खरेदी करुन रिकामी जागा लगेच भरण्याचा पर्यात उपलब्ध नाही.

त्याकरता संकल्पाच्या यादीमधे सर्वात वर गरज नसताना खरेदी न करण्याचा, सेलच्या जाहिरातींना बळी न पडण्याचा, वस्तु न साठवण्याचा निश्चय लिहा.

मिनिमलिस्ट जीवनशैली म्हणजेच कमीतकमी वस्तुंच्या सहायाने, अडगळीवाचून आयुष्य जगणे ही एक सुंदर, सहज, सोपी, पर्यावरणस्नेही जीवनशैली आहे. आयुष्य समृद्ध करणारी.

नव्या वर्षाच्या पूर्वसंध्येलाच तिचे तुमच्या जीवनात स्वागत करा.

“There are two ways to be rich: One is by acquiring much, and the other is by desiring little.”

  

मिनिमलिझमची भारतीय मुळं

“You may have occasion to possess or use material things, but the secret of life lies in never missing them.” ~Gandhi

बुद्ध आणि गांधी यांच्या विचारांशी परिचय असलेल्या कोणत्याही भारतीय व्यक्तीला कमीतकमी वस्तुंचा संचय, काटकसर, पुनर्वापर, साधी रहाणी या मिनिमलिझमच्या मुलभूत संकल्पना जवळच्या वाटल्या तर नवल नाहिच. 

मात्र मिनिमलिझम हे हल्लीच्या काळातले एक पाश्चात्य, अती समृद्धतेमधून आलेले खूळ आहे, आणि विशेषत: इथली बहुसंख्य जनता अजूनही अभावाच्या छायेखाली जगत असताना काही मोजक्या, शहरी नवसमृद्ध लोकांनी हे मिनिमलिझमचे खूळ डोक्यावर घेणे हा एक फ़ार मोठा उपहास आहे असं वाटणारेही अनेक आहेत. 

त्यांच्याकरता मिनिमलिझमची भारतीय मुळं नेमकी काय आणि त्यांचा सामान्य, गरीब, मध्यमवर्गीय भारतीयांच्या जगण्याशी काय संबंध आहे हे जाणून घेणं महत्वाचं आहे.

अती समृद्धता आणि अभाव यांच्या राहणीमानामधली दरी कधीच सांधली जाणार नाही हा भ्रम बुजवण्याचे सामर्थ्य काही अंशी असलेच तर फ़क्त मिनिमलिझम विचारसरणीमधेच आहे. हे ओळखूनच महात्मा गांधींनी साधेपणा आणि कमीत कमी जीवनावश्यक वस्तुंच्या राहणीतून केवळ भौतिकच नाही तर मानसिक, वैचारिक मिनिमलिझमचा जो पाया घालून दिला आहे तो आजच्या सर्व मिनिमलिझमचा आदर्श आहे. 

तणाव-मुक्त जगण्याची गुरुकिल्ली साध्या, सोप्या जीवनशैलीमधे आहे हे त्यातूनच पहिल्यांदा जगापुढे आले.

अल्टीमेट मिनिमलिस्ट म्हणून गांधींचे नाव आजचे अनेक आधुनिक मिनिमलिस्ट आदराने घेतात ते त्याकरताच.  

मृत्यूनंतर म.गांधींच्या खाजगी मालमत्तेमधे त्यांचे रोजच्या वापरातले घड्याळ, चष्मा, चपला आणि जेवणाचा वाडगा इतक्याच गोष्टींचा समावेश होता ही गोष्ट त्यांच्या वागणुकीतला आणि विचारांमधला साधेपणा, अल्टीमेट मिनिमलिझम सिद्ध करायला पुरेशी आहे.

आपल्या आधुनिक जीवनशैलीला अनुसरुन या तत्वांची मांडणी नव्याने करण्याचे श्रेय मात्र जोशुआ आणि लिओ बबुता सारख्या पाश्चात्य ब्लॉगर्सचे. त्यांनी सुरु केलेल्या या मिनिमलिझम ब्लॉग साखळीत आपल्या पौर्वात्य, बुद्ध-गांधी तत्वद्न्याचा वारशातून आलेल्या विचारांचा नव्या मिनिमलिझमशी मेळ सांधणारा एका तरुण भारतीय ब्लॉगर आपल्या वेगळेपणामुळे उठून दिसतो. 

’द इंडियन मिनिमलिस्ट’ अशा नावाचा हा ब्लॉग चालवतो हार्दिक नागर हा केवळ १९ वर्षे वय असलेला, कॉमर्स कॉलेजात शिकणारा एक भारतीय तरुण मुलगा. लिहिण्याची, तत्वद्न्यानावरची पुस्तके वाचण्याची आवड असणारा हार्दिक आयुष्याचा नेमका अर्थ शोधण्याची धडपड करत असतो आणि त्याकरताच शिक्षण चालू असताना तिस-या जगातल्या गरिब, दारिद्र्यरेषेखाली जगणा-या देशांमधे काम करणा-या एका आंतरराष्ट्रीय एनजिओसोबत काम करतो.

मिनिमलिझमवरचे ब्लॉग्ज वाचत असताना हार्दिकला या संकल्पनेमागची भारतीय मुळे दिसायला लागली होती. त्यामुळेच कितीही कपाटे आवरली, नव्या वस्तुंच्या खरेदीवर संयम ठेवला, अडगळ दूर करण्याचे सर्व उपाय योजले तरी मुळात जोवर आतून हे विचार आपल्यात रुजत नाहीत तोवर डी-क्लटरिंगचे सर्व प्रयत्न व्यर्थ आहेत, भारतीय तत्वद्न्यानाला अनुसरुन बदल आतून बाहेर व्हायला हवा. आधी बाहेरचं आणि मग आत असं शक्य होत नाही हे लक्षात आल्यावर त्याने आपले प्रयत्न त्या दिशेने सुरु केले आणि मग आपल्या अनुभवांवर लिहायला सुरुवात केली.

मटेरिअलिझम आणि अती ग्राहकवादी वृत्ती जोपासणारी बाजारपेठ हे मानसिक शांतता नष्ट करण्याचे, तणाव वाढण्याचे, नैराश्यग्रस्ततेचे कारण आहे हे माहित असूनही त्याकडे दुर्लक्ष करुन आजची तरुण पिढी नुसतीच ’काहीतरी बदल हवा’ असं म्हणत आयुष्य समुळ बदलून टाकणारे बाह्य उपाय शोधत, अस्वस्थपणे, दिशाहीन फ़िरत रहातात त्यांच्याकरता मी माझा हा ब्लॉग लिहितो असे हार्दिक सांगतो. अशा अस्वस्थ, दिशाहीन तरुणांच्या मनात असंतोष, नाराजी, चीड, नैराश्य अशा नकारात्मक भावनांची अडगळ माजलेली असते. ती दूर करणे आधी महत्वाचे. या पायावरच त्यांना त्यांचे पुढचे आयुष्य मिनिमलिस्ट जीवनशैलीला अनुसरुन उभारता येईल. 

हार्दिकच्या प्रयत्नांचा भर वस्तुंची अडगळ दूर करण्यापेक्षा मनातली वैचारिक अडगळ दूर करणे, तणावांची मुळे उपटून दूर करणे, ताण मुक्त, आनंदी आयुष्य उभारण्याचे टप्पे एक एक करुन गाठणे यावर आहे. त्यामुळे मिनिमलिझमकडे जाण्याच्या त्याच्या प्रयत्नांचा पिरॅमिड पूर्ण उलटा आहे. जोशुवा किंवा लिओ बबुता यांच्या मिनिमलिझमच्या प्रयत्नांची अखेर जिथे, ज्या टप्प्यावर होते, तिथपासून आपल्या प्रयत्नांची सुरुवात करण्याचे आव्हान हार्दिकने पेलले. अर्थात त्याचीही अजून ही फ़क्त सुरुवात आहे.

मिनिमलिझमची सुरुवात आपल्या मनापासून करण्याचे हे तत्व अर्थातच अनुसरायला सर्वात कठीण. मात्र हार्दिकच्या मते काही साध्या वाटणा-या पण महत्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे आपण जर स्वत:ला दिली, आणि त्या उत्तरांमागची कारणे, जी तुमच्या आसपासच आहेत ती शोधली तर ही सुरुवात सहज सोपी होऊ शकते. 

ते प्रश्न म्हणजे- 

तुमचं आयुष्य आनंदी आहे का? 

तुमच्या आयुष्यात असणारी माणसे तुम्हाला आनंद देतात का? 

कोणता बदल आयुष्यात होणे तुम्हाला तातडीने आवश्यक वाटते? 

तुमच्या विचारांमधे भावनांची इतकी गुंतागुंत का आहे? 

कोणती गोष्ट तुम्हाला दु:खी करते? 

सगळ्यात जास्त हसू तुम्हाला केव्हा येते? 

आनंदाने नाच-गाणी केव्हा केलीत तुम्ही शेवटी? 

कसले ओझे आहे तुमच्या मनावर? 

असमाधानी नेमके का वाटते? 

तुमची करिअर मनाला आनंद देणारी आहे का? 

तुमचे मुक्त जगण्याचे स्वातंत्र्य ते हिरावून घेत आहे का? 

- असे तरूण मनालाच पडू शकणारे अनेक मुलभूत प्रश्न, मग त्यांचे उपप्रश्न हार्दिक एकामागोमाग एक विचारतो आणि त्यांची उत्तरे लिहून काढायला सांगतो. 

गरजा आणि इच्छा या मधला नेमका फ़रक काय इथवर येऊन ही प्रश्नमालिका संपते.

या प्रश्नांची उत्तरे आणि त्यावरचे उपाय हे आनंदी, सुखी आणि यशस्वी म्हणजेच मिनिमलिस्ट आयुष्याचे गणित आहे असे हार्दिकचे मत. त्याच्या ब्लॉगवर येणारे अनेक भारतीय, अभारतीय तरुण ही गणिते आपापल्या परिने सोडवण्याचा प्रयत्न करत रहातात. उत्तरे मिळवायला अनेक दिवस, आठवडे, महिने लागू शकतात याचं भान त्यांना तो देतो.

आधी मन आवरा आणि मग कपाट असे त्याच्या या ब्लॉगचे मुख्य सूत्र. 

प्रश्नांची उत्तरे शोधायला सातत्याने विचार करणे ही या आवरण्याची गरज असलेल्या कपाटाची किल्ली शोधण्याचा पहिला टप्पा. त्यानंतर मग शांतपणे, जाणीवपूर्वक आयुष्य जगायचे असेल तर मल्टी टास्किंग सोडून द्या आणि एका वेळी एकच गोष्ट करा. 

त्या क्षणामधे, त्या क्षणापुरतं पूर्णपणे जगा हा पुढचा टप्पा.

मिनिमलिझम संकल्पनेतली भारतीय परिमाणे शोधण्याचे प्रयत्न करणारा हार्दिक नागर एकटाच नाही. भारतीय तत्वद्न्यान आणि संस्कृतीमधे खोलवर रुजलेल्या मिनिमलिझमच्या मुळांबद्दल अधिक पुढच्या वेळी-